فى المنادمة » خوانده شده ، و در آن از طبقات مختلف و مراتب متفاوت نديمان و كسانى كه معمولا در مجالس پادشاهان حضور مىيابند سخن رفته ، و در همان جائى كه طبقات سه گانهء نديمان و مغنّيان ( يعنى خوانندگان و نوازندگان ) را شرح مىدهد در آغاز آن گويد : « به پادشاهان ايران آغاز مىكنيم زيرا آنها پيشگامان اين راه بودند ، و ما آيين كشوردارى و ترتيب خاصّه و عامّه و ادارهء امور رعيّت و اين‌كه هر طبقه‌اى در جاى خود قرار گيرد و به روش خود برود همهء اين‌ها را از ايشان گرفتيم . » « 1 » يا وقتىكه از هارون الرشيد سخن مىراند گويد او نخستين كسى بود كه مغنّيان را به مراتب و طبقات تقسيم كرد به همانگونه كه اردشير بابكان و انوشروان كرده بودند » « 2 » . غرض از اين توضيح و اشاره به آنچه در باب فى المنادمة ( باب هم‌نشينى با سلطان ) در كتاب التاج آمده بيان اين مطلب است كه چون پايگاه ابن خردادبه هم در دربار معتمد خليفه عباسى درنظر گرفته شود ، و اين‌كه ابن خردادبه گذشته از آن پايگاه از معاشران نزديك خليفه و از هم‌نشينان مجالس انس او هم بوده ، به آسانى مىتوان دريافت كه او را هم در نوشتن اين رساله‌ها همان هدف بوده كه جاحظ را در تأليف كتاب التاج و باب هم‌نشينى سلطان در آن كتاب بوده است . بدين‌معنى كه ابن خردادبه هم كه كم‌وبيش هم‌عصر جاحظ بوده مىخواسته همان نظم و ترتيب و آداب و رسومى را كه در دربار شاهان در اين‌گونه مجالس معمول بوده ، و وظائفى را كه نديمان و معاشران و باشندگان اين‌گونه مجالس بر عهده مىداشته‌اند ، به معاشران خليفه و هم‌نشينان مجلس انس او هم گوشزد كند . و اگر از اين نوشته‌ها هم مانند كتاب اللهو و الملاهى او چيزى مانده بود مىشد از خلال آنها كم‌وبيش به نمونه‌هائى از آثار ايرانى در اين زمينه‌ها راه يافت ، چنان كه از بازماندهء كتاب اللهو و الملاهى مىتوان به اطلاعاتى دربارهء موسيقى ايرانى و برخى از قوانين آن در تركيب برخى از آلات و ابزار موسيقى و نواها و دستانها و مطالب ديگر دست يافت كه در تحقيقات تاريخى مربوط به

--> ( 1 ) . كتاب التاج للجاحظ ، ص 23 . ( 2 ) . كتاب التاج للجاحظ ، ص 37 - 38 .